|
| Turkije |
Turkije (Turks: Türkiye), voluit de Republiek Turkije (Türkiye Cumhuriyeti), is
een land dat voor het grootste deel in Azië ligt, op het schiereiland Anatolië
(of Klein-Azië) tussen de Middellandse Zee en de Zwarte Zee. Een klein deel rond
de grootste stad Istanbul ligt in Europa. Het Aziatische en het Europese deel
worden gescheiden door de Dardanellen, de Zee van Marmara en de Bosporus, die
gezamenlijk de Middellandse Zee met de Zwarte Zee verbinden. Turkije grenst in
het westen aan Griekenland en Bulgarije, en in het oosten aan Georgië, Armenië,
Azerbeidzjan, Iran, Irak en Syrië.
Geschiedenis
Ottomaanse Rijk (tot 1921) en Geschiedenis van
Turkije (na 1921),
Het Turkije van vóór de komst der Turken wordt doorgaans Klein-Azië of Anatolië
genoemd. Anatolië heeft een vele duizenden jaren teruggaande voorgeschiedenis,
waarin volkeren als Hethieten, Phrygiërs, Lydiërs, Oerartiërs, Armeniërs en
Grieken een grote rol hebben gespeeld.
In de 2e eeuw v. Chr. kwam Anatolië in de invloedsfeer van het Romeinse Rijk. Anatolië was de eerste provincie van het Romeinse Rijk waar een groot deel van
de bevolking overging tot het christendom. Toen het westelijk deel van het
Romeinse Rijk in verval raakte (omstreeks 400 na Chr.), werd Anatolië deel van
het Oost-Romeinse of Byzantijnse Rijk, met Constantinopel als hoofdstad. In die
periode maakte de reeds eerder begonnen hellenisering grote vooruitgang. Het
gebied werd grotendeels Griekstalig, met uitzondering van het oostelijke deel,
waar de Koerden en Armeniërs hun eigen taal behielden.
De Turken in het huidige Turkije zijn de afstammelingen van Oghuz-stammen die
vanuit Centraal-Azië naar Anatolië zijn getrokken. In 1071 versloeg de
Seldjoekse leider Alp Arslan de Byzantijnse keizer Romanus IV in de Slag van
Malazgirt. Dit resulteerde in de stichting van een Seldjoeks sultanaat rond de
stad Konya.
In 1176 deed de Byzantijnse keizer Manuel II een laatste poging om de in
Centraal-Anatolië gevestigde Seldjoeken te onderwerpen, maar zijn leger werd in
de slag bij Myriokephalon vernietigend verslagen. Toen westelijke kruisvaarders
in 1204 Constantinopel veroverden, raakte het Byzantijnse rijk zodanig verzwakt,
dat in de komende eeuw vrijwel geheel Anatolië in handen van de Turken viel.
In 1453, ongeveer 200 jaar na de stichting van het Ottomaanse Rijk, veroverden
de Turken Constantinopel. Deze stad, voortaan Istanbul geheten, werd de nieuwe
hoofdstad van het Rijk. Dit luidde een periode in van culturele bloei,
verovering en overheersing van grote delen van het Midden-Oosten, de Balkan en
Noord-Afrika.
Het Ottomaanse Rijk kende zijn bloeitijd in de zestiende eeuw. Daarna trad het
verval langzaam in en heroverden Oostenrijk en Rusland grote delen van het
Ottomaanse grondgebied.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog kozen de Ottomanen partij m et Duitsland,
Oostenrijk en Bulgarije. Zij verloren de oorlog. De Ottomanen werden
teruggedrongen tot hun kerngebied in Anatolië. Tijdens en kort na de oorlog
werden diverse bevolkingsgroepen, zoals de Grieken, Armeniërs, Assyriërs
gedwongen te verhuizen.
De Sykes-Picot-overeenkomst (1916) en het Verdrag van Sèvres (1920) regelden de
verdeling van het Ottomaanse Rijk onder de overwinnaars. Voor de Turken was
slechts een deel rond Ankara gereserveerd. De Turken namen in de door hen zo
genoemde Turkse onafhankelijkheidsoorlog het tegen de geallieerden op. Het was
de legerleider Mustafa Kemal (die later de naam Ataturk aan zou nemen) die een
bepalende rol speelde.
Hij tekent ook het Vrede van Lausanne (1923), die een eind maakt aan de oorlog
en de grenzen van het nieuwe Turkije vastlegt. Hij stichtte op 29 oktober 1923
de Republiek Turkije.
Mustafa Kemal lanceerde hierna zijn politieke visie, het kemalisme geheten, die
Turkije moest moderniseren. Zo werd het kalifaat afgeschaft, werd Turkije
seculier (1928), veranderde het schrift van Arabisch naar Latijns en werd
traditionele kleding afgeschaft.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef Turkije lange tijd neutraal, maar in
februari 1945 verklaarde het - voornamelijk symbolisch - Duitsland en Japan de
oorlog. In 1952 traden Turkije en Griekenland tegelijkertijd toe tot de NAVO.
In 1960, 1971 en 1980 pleegde het leger een staatsgreep. Na enkele jaren
militair bestuur kwam er steeds weer een civiele regering. De staatsgreep van
1980 werd niet geaccepteerd door de Raad van Europa en de EG en leidde tot
schorsing van het lidmaatschap van de Raad van Europa en schorsing van het
associatieverdrag met de EG.
In 1974 bezetten Turkse troepen het noorden van Cyprus na een coup van Nicos
Sampson die de leiding had van een rebellenorganisatie EOKA. Dit resulteerde in
een Turks-Cypriotische republiek die alleen door Turkije wordt erkend.
Vanaf de jaren 1980 strijden de separatistische Koerden in Oost-Turkije voor
(gedeeltelijke) autonomie. Turkije erkent hun cultuur wel maar separatisme is
verboden. Koerdisch onderwijs was verboden totdat rebellenleider Abdullah Öcalan
opgepakt werd door de Turkse commando's in Kenya. Lange tijd werd zelfs het
gebruik van de Koerdische taal verboden. De Koerdische rebellenbeweging PKK (Partiya
Karkeren Kurdistane) - Arbeiders Partij Koerdistan) voerde jarenlang een
guerilla, maar na de arrestatie van hun leider Öcalan is de guerrilla geluwd. Op
4 april 2002 besloot de partij de gewapende strijd op te geven.
Sinds 3 oktober 2005 onderhandelen Turkije en de Europese Unie over toetreding
van Turkije tot de EU.
Actuele ontwikkelingen
In de jaren voorafgaande aan 2001 beleefde de Turkse economie een grote crisis
met torenhoge inflatie. Naast economische en monetaire hervormingen waren het de
terroristische aanslagen op 11 september 2001 die het land er weer bovenop
brachten: als enige islamitische NAVO-land werd Turkije plotseling van
geopolitiek belang als intermediair tussen het westen en de islamitische wereld,
en kreeg daarom aanmerkelijke financiële steun. Als tegenprestatie speelde
Turkije een leidende rol in de vredesmacht in Afghanistan. Maar ook de
binnenlandse politiek van Kemal Dervis, superminister van economie en financiën,
speelde een niet te onderschatten rol.
Onder zware druk van de EU zijn de politieke bevoegdheden van het leger
geschrapt en heeft de Koerdische minderheid meer rechten gekregen. De corruptie
en het moslimfundamentalisme worden nu in Turkije als de grootste nationale
problemen gezien.
Mogelijke toetreding tot de Europese Unie
Geografische gegevens
Kaart van Turkije
Bron: The World Factbook CIAOppervlakte: 779452 km²,
Grenzen: 2627 km, waarvan met Armenië 268 km, Azerbeidzjan 9 km, Bulgarije 240
km, Georgië 252 km, Griekenland 206 km, Iran 499 km, Irak 331 km, Syrië 822 km
Kustlijn: 7200 km,
Hoogste punt: Ararat, 5165 m,
Geologie
Turkije ligt in een gebied met een complexe tektonische structuur. Het grootste
deel van Turkije wordt gevormd door het Anatolische blok. Dit blok zit als het
ware ingeklemd tussen een aantal grotere platen.
Tufstenen formaties bij CappadociëIn het noorden, langs de zuidoevers van de
Zwarte Zee, wordt het Anatolische blok begrensd door de Euraziatische plaat.
Hier loopt de Noord-Anatolische breukzone. Deze breukzone heeft vele zware
aardbevingen veroorzaakt. De platen in het zuiden van Turkije zijn de Afrikaanse
plaat en de Arabische plaat. Deze twee platen hebben een beweging in noordelijke
richting. De begrenzing met de Arabische plaat wordt gevormd door de
Oost-Anatolische breukzone. Dit is de breukzone waar de beving bij Bingöl op 1
mei 2003 zich naar men aanneemt heeft voorgedaan. Als gevolg van de
grootschalige bewegingen wordt het Anatolische blok naar het westen gedreven.
Dit veroorzaakt niet alleen seismische activiteit in het noorden en in het
oosten van Turkije maar ook in het westen, langs de kusten van de Middellandse
Zee, waar het aansluit bij de activiteit in Griekenland.
Bevolking
Provinciekaartinwoneraantal: 70 miljoen,
bevolkingsgroepen: Turken 73%, Koerden 21%, Lazen 0,5%, Circassiërs 2%,
Arabieren 2%, 0,06% Armeniërs, 0,1 Assyriërs,
staatkundige indeling: 81 provincies, onderverdeeld in 923 districten.,
hoofdstad: Ankara (2,94 miljoen inwoners),
Andere grote steden met inwoneraantal in miljoenen: Istanbul 15, Izmir 2,13,
Adana 1,13, Bursa 1,10, Gaziantep 0,79,
talen: Turks (90,5%) is de enige officiële taal. Onder de vele minderheidstalen
zijn Koerdisch (18,6%), Arabisch (3%), Armeens, Lazisch, Georgisch, Circassisch,
Ladino e.a.,
religie: Islam (>95%),
Politiek
parlement: eenkamerparlement, 550 leden, vijfjaarlijks gekozen, kiesdrempel 10%
staatshoofd: president, gekozen voor 7 jaar door het parlement,
president: Ahmet Sezer (sinds mei 2000),
premier: Recep Erdoğan (sinds maart 2003),
belangrijkste partijen: AK-partij (conservatief), MHP
(extreemrechts/nationalistisch), Moederlandpartij (conservatief-liberaal), DYP
(progressief-liberaal), CHP (sociaal-democratisch), SP (islamitisch),
DEHAP(extreem-links),
Economie
munteenheid: 1 Nieuwe Turkse Lira (YTL) = 100 Nieuwe Kuruş (YKr),
koers (juli 2005) 1 EUR = 1,63 YTL,
BNP: 510 miljard US$ (5000$ p.p.),
Groei BNP: 7,2%,
werkloosheid: 20,3%,
landbouw: granen, katoen, zonnebloemen en andere oliegewassen, maïs,
suikerbieten, aardappelen, thee, wijn, noten, olijven, vijgen,
veeteelt: schapen, geiten, runderen, pluimvee,
delfstoffen: bruinkool, chroom, koper, borax, aardolie, aardgas, bauxiet, ijzer,
mangaan,
industrie: vooral textielindustrie. Daarnaast ook levensmiddelen, staal-,
automotive-, papier-, elektronica-, petrochemische en chemische industrie.,
export: 72,7 miljard US$,
exportproducten: halffabricaten 29%, kleding 26%, voedingsmiddelen 14%, auto's
exportpartners: Duitsland (21%), Verenigde Staten (9%), Verenigd Koninkrijk (7%)
import: 80,0 miljard US$,
importproducten: machines en transportmiddelen 39%, halffabricaten 18%, chemie
14%,
importpartners: Duitsland (15%), Japan (11%), Italië (8%),
Transport
spoorwegen: 8682 km, waarvan 1524 km geëlektrificeerd, steden die goed te
bereiken zijn via het spoor, o.a.: Istanbul Haydarpasa, Ankara, Izmir, Adana,
Konya, Eskisehir, Karaman, Gaziantep, Diyarbakir, Samsun, Malatya, Elazig,
Sivas, Mersin, Kocaeli e.a.,
wegennet: 386000 km, waarvan 1/3 verhard,
internationale vliegvelden: Istanbul, Ankara, Izmir, Adana, Dalaman, Antalya,
Bodrum, Trabzon,
havens: Gemlik, Hopa, Iskenderun, Istanbul, Izmir, Kocaeli (Izmit), Icel
(Mersin), Samsun, Trabzon, Antalya, Çeşme,
|
|
|